April 02, 2026
ઈરાનમાં યુદ્ધથી ભારતના તેલ અને ગેસ આયાત પર ભારે અસર પડી છે. મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ છે. ભારતની ઊર્જા આયાતનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. પુરવઠાની કેટલીક મર્યાદાઓનો સામનો કરી રહેલ ભારત મુશ્કેલ સમયમાં પણ તેના પડોશીઓની પડખે ઉભું છે. ઊર્જા સંકટ વચ્ચે, ભારતે બાંગ્લાદેશને 5,000 ટન ડીઝલ, શ્રીલંકાને 38,000 ટન, ભૂટાનને 24,000 ટન અને નેપાળને 210,000 ટન તેલ મોકલ્યું છે. ઘણા લોકોને આશ્ચર્ય થયું છે કે જ્યારે આપણે પોતે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા છીએ ત્યારે આપણે બીજાઓને તેલ કેમ મોકલી રહ્યા છીએ. તેલ અને ગેસ આયાત પર આધાર રાખનાર ભારત બીજાઓને તેલ કેમ મોકલી રહ્યું છે? જો તમે આ વિચારી રહ્યા છો, તો ભારતની તેલ વ્યવસ્થાને સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે.
શું ભારત તેલ અને ગેસ આયાત કરે છે?
ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે આયાત પર નિર્ભર છે. આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત તેની કુલ ક્રૂડ તેલની જરૂરિયાતોના લગભગ 85% વિદેશી દેશો પાસેથી ખરીદે છે. નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં, 232.5 મિલિયન મેટ્રિક ટન આયાત કરવામાં આવી હતી. ભારત સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, 40 થી વધુ દેશોમાંથી તેલ ખરીદવામાં આવે છે. રશિયા સૌથી મોટો આયાતકાર છે, જે તેલ આયાતમાં લગભગ 37-40% હિસ્સો ધરાવે છે. ઇરાકનો હિસ્સો 21% છે, ત્યારબાદ સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, કુવૈત, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને વેનેઝુએલાનો સમાવેશ થાય છે. તેવી જ રીતે, જ્યારે ગેસની વાત આવે છે, ત્યારે ભારત કતારથી 40-45%, ઓસ્ટ્રેલિયાથી 15-20%, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી 10-12% અને રશિયા, ઓમાન, નાઇજીરીયા અને અંગોલાથી પણ આયાત કરે છે.
આયાતકારો પેટ્રોલ અને ડીઝલ કેમ વેચે છે?
Trending News
ભારત ક્રૂડ ઓઇલ, કુદરતી ગેસ અને LPG આયાત કરે છે, પરંતુ પેટ્રોલ અને ડીઝલનો અગ્રણી નિકાસકાર છે. ઈરાન-યુએસ યુદ્ધ વચ્ચે, માર્ચમાં ભારતની ડીઝલ નિકાસમાં 20%નો વધારો થયો. કેપ્લરના ડેટા અનુસાર, ભારતે 1 માર્ચથી 28 માર્ચ દરમિયાન 12.90 મિલિયન બેરલ ડીઝલની નિકાસ કરી હતી, જે ફેબ્રુઆરીમાં 10.74 મિલિયન બેરલ હતી. ભારત ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે અને તેની અદ્યતન રિફાઇનિંગ સિસ્ટમને કારણે, પેટ્રોલ અને ડીઝલને રિફાઇન કરીને માત્ર તેની સ્થાનિક જરૂરિયાતો જ નહીં પરંતુ અન્ય દેશોને વેચીને વિદેશી હૂંડિયામણ પણ કમાય છે.
ભારતની ઓઇલ સિસ્ટમ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજો છો?
ભારત પાસે ઉત્તમ રિફાઇનિંગ સુવિધાઓ છે. આ રિફાઇનિંગ સિસ્ટમને કારણે, તેલ ઉત્પાદક ન હોવા છતાં, ભારત તેલ પ્રોસેસર તરીકે અબજો કમાઈ રહ્યું છે. તે ક્રૂડ ઓઇલ રિફાઇન કર્યા પછી પેટ્રોલ અને ડીઝલની નિકાસ કરે છે. ઓબ્ઝર્વેટરી ઓફ ઇકોનોમિક કોમ્પ્લેક્સિટીના ડેટા અનુસાર, ભારતે 2024 માં $65.4 બિલિયનનું પેટ્રોલિયમ નિકાસ કર્યું. ભારત પેટ્રોલિયમનો બીજો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ છે. ભારત નેધરલેન્ડ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને સિંગાપોર સહિત ડઝનેક દેશોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલની નિકાસ કરે છે.
ભારત પાસે કેટલું તેલ છે?
ભારત પાસે પૂરતું તેલ છે. હોર્મુઝ કટોકટી વચ્ચે, તેણે 40 થી વધુ દેશોમાંથી તેલ આયાત કર્યું છે. ભારતના વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડાર 64% ભરેલા છે, જ્યારે કુલ તેલ ભંડાર 74 દિવસ સુધી ચાલે છે. આનો અર્થ એ છે કે આગામી બે મહિના સુધી ભારતને તેલની કોઈ અછતનો સામનો કરવો પડશે નહીં. સ્થાનિક પુરવઠાને અસર ન થાય તે માટે, ભારતે તાજેતરમાં ડીઝલ નિકાસ પર પ્રતિ લિટર ₹21.5 ની નિકાસ ડ્યુટી લાદી છે.